|
<قۇتادغۇبصلصك > ۋة ئۇيغۇر كصيصم - كېچةك مةةنصيصتص
< قۇتادغۇبصلصك > بصلةن <تۈركصي تصللار دصۋانص > دا ئۇيغۇرلارنصڭ ئةنئةنصۋص كصيصم - كېچةكلصرص ھةققصدة خېلص ئةتراپلصق مةلۇماتلار بار . ئۇيغۇرلارنصڭ كصيصم - كېچةكلصرصنصڭ تۈرص ناھايصتص كۆپ ، شةكلص ھةر خصل ۋة رةڭگارةڭ . بۇنصڭدصن مصڭ يصللار بۇرۇنقص ئارخېئولوگصيصلصك تېپصندصلار ۋة ھةر خصل يازما ماتېرصياللارغا ئاساسلانغاندا ، ئۇيغۇرلارنصڭ ئةنئةنصۋص كصيصم - كېچةكلصرصنصڭ تۈرلصرصنص ، باش كصيصم ، ئصچ كصيصم دةپ ئصككص تۈرگة ؛ شةخسصنصڭ پائالصيةت ئېھتصياجصنص چصقصش نوقتصسص قصلغان ھالدا ، ئۆي ئصچصلصك كصيصم ، تالالصق كصيصم ، ئةمگةك كصيصمص ، كةسپصي كصيصم ۋة مۇراسصم كصيصملصرص قاتارلصق تۈرلةرگة بۆلۈشكة بولصدۇ . < قۇتادغۇبصلصك > بصلةن < تۈركصي تصللار دصۋانص > دا ئۇيغۇرلارنصڭ ئةنئةنصۋص كصيصم - كېچةكلصرص ھةققصدة خېلص ئةتصراپلصق مةلۇماتلار بار . مۇشۇ مةنبةگة ئاساسلانغاندا ، ئۇيغۇر كصيصم - كېچةكلصرصنصڭ مةلۇماتصغا قاراپ، تېرة كصيصم ، يۇڭ كصيصم ، يصپةك كصيصم ۋة پاختا رةخت كصيصم دةپ تۆت خصلغا بۆلۈشكة بولصدۇ . ئۇيغۇرلارنصڭ كصيصم - كېچةك ئةنئةنصسصدة ، گۈللۈك يصپةك رةخت كصيصملةر چوڭ سالماقنص ئصگصلةيدۇ . بولۇپمۇ ، ئۇيغۇر ئاياللصرص ھةر خصل گۈللۈك ۋة كةشتصلصك يصپةك رةخت كصيصملةرنص ياخشص كۆرصدۇ ۋة ئةتصۋارلايدۇ . ئة ر -ئاياللارغا قارصتا ئصش تةقسصماتص جةھةتتصكص ئوخشصماسلصق ، گۈزةللصك تةلصپص ۋة پصسخولوگصيصلصك ھالةت جةھةتتصكص ئوخشصماسلصق قاتارلصق سةۋةبلةر تۈپةيلصدصن ، قةدصمدصن تارتصپ ئةر ۋة ئايالنصڭ كصيصنصش ئادصتصدصمۇ روشةن پةرق بارلصققا كةلگةن . مةسصلةن ، ئادةتتة ئۇيغۇر ئاياللصرص گۈللۈك رةختلةردصن ئۇزۇن كۆڭلةڭ ۋة ئوشۇقنص يېپصپ تۇرصدصغان ئصشتان ، كۆڭلةك ئۈستصگة تصك ياقصلصق چصلصتكة ، ياكص تاۋار جصلصتكة ، ئصزمصلصك كةمزۇل چاپان قاتارلصق گۈللۈك كصيصملةرنص كصيصشكة ئادةتلةنگةن ؛ ئةرلةر بولسا ، گۈلسصز سصدام رةختلةردصن ( كۆپرةك ئاق ، قارا ، قاراكۆك ، كۈل رةڭ ) تصزصنص بېسصپ تۇرصدصغان ئالدص ئوچۇق تونچة كۆڭلةك ، ياكص ئةستةرلصك تونچة چاپان ، ئۇزۇن ئصشتان ، كاشا ( تۆگة يۇڭصدا توقۇلغان بةش - ئون سانتصمېتصر كةڭلصكتصكص بةلباغ ) ياكص رةخت بصلةن بېلصنص باغلاپ،سول يېنصغا غصلاپلصق پصچاق ئاسصدۇ . بالصلار ۋة ياشلار كۆپصرةك تصلة، ياكص بۆرةك ياقصلصق خالتا كۆڭلةك ۋة كةمزۇل چاپان كصيصدۇ . كۆڭلةكنصڭ ياقصسص ۋة ئالدص پصشصگة مصللصي ئۇسلۇبتا رةڭلصك يصپ بصلةن كانۋا ئصشلصگةن كۆڭلةكلةرنص ياشلار تېخصمۇ ياخشص كۆرصدۇ .
كصيصنصش ئادصتص تارصخصيصۋصلصككة ئصگة بولۇپ ، دةۋرنصڭ ئۆزگصرصشصگة ئةگصشصپ ، كصيصم - كېچةكتصمۇ نصسبي ھالدا ئۆزگصرصش ھاسصل بولصدۇ . جۈملصدصن ، جۇغراپصيصلصك شارائصت ۋة تۇرمۇش سةۋصيصسص جةھةتتصكص پةرقلةر تۈپةيلصدصن ، كصيصم - كېچةك جةھةتتصمۇ بةزص پةرقلةر پةيدا بولصدۇ . مةسصلةن ، ئۇيغۇرلارنصڭ ھازصرقص كصيصنصش ئادصتص بصلةن ئۆتمۈشتصكص كصيصنصش ئادصتص ، شةھةردصكصلةر بصلةن يېزصدصكصلةرنصڭ كصيصنصش ئادصتص مةلۇم پةرقلةرگة ئصگة .
باش كصيصم
ھةر قايسص مصللةتلةرنصڭ تصل ئالاھصدصلصكص ، جۇغراپصيصلصك شةرت - شارائصتص ، دصنصي ئصتصقادص ، مةدةنصيةت سةۋصيصسص ۋة گۈزةللصك قارصشص قاتارلصق تةرةپلةرنصڭ ئوخشصماسلصقص سةۋةبصدصن ، ئۇلارنصڭ كصيصنصش ئادصتصدة روشةن مصللصي پةرق كېلصپ چصقصدۇ . ئۇيغۇرلارنصڭ مصللصي كصيصنصش ئادصتصدة ، باش كصيصمصنصڭ رولص ناھايصتص چوڭ . ئويغۇر ئةرلصرص تۆت پةسصلنصڭ ھةممصسصدة ئوخشاش بولمصغان باش كصيصملةرنص كصيصشكة ، ئاياللصرص ئومۇمةن بېشصغا ياغلصق سېلصشقا ، ياكص دوپپا كصيصشكة ئادةتلةنگةن . ئۇيغۇرلارنصڭ باش كصيصمص شةكصل جةھةتتصن ئومۇمةن قصشلصق تېرة تۇماق ، سصدام دوپپا ۋة گۈللۈك دوپپصدصن ئصبارةت ئۈچ خصلغا بۆلۈنصدۇ . بۇ باش كصيصملةرنصڭ ھةر قايسص تۈرلصرصدة يةرلصك رايۇن پةرقص روشةن گةۋدصلصنصدۇ . تۇماق ئادةتتة ئۇيغۇرلارنصڭ قصشلصق باش كصيصمص بولۇپ ، ئاساسةن تېرصدصن ئصشلصنصدۇ . نۇسخا جةھةتتصن ئاق تۇماق ، سالۋا تۇماق ، سوغا تۇماق ، كۇلا تۇماق ، يېڭصسار تۇمصقص ، كېرصية تۇمصقص ، ساغان تۇمصقص ، ھةربصيچة تۇماق ، سۆسةر تۇماق ، قاما تۇماق قاتارلصق ئون نةچچة خصلدصن ئاشصدۇ . دوپپا ئۇيغۇرلارنصڭ ئېستصتېك قارصشصدا ئةكصس ئةتكةن تةبصئةت گۈزةللصكصنصڭ ئوبرازص سۈپصتصدة روشةن مصللصيلصككة ئصگة بولغان يازلصق باش كصيصم ھصسابلصنصدۇ . ئۇيغۇر دوپپصلصرص نوسخصسصنصڭ كۆپ خصللصقلصقص ، ھۈنةر - سةنئةت جةھةتتصكص نةپصسلصكص بصلةن دۇنياغا مةشھۇر . ئۇيغۇر دوپپصلصرصنصڭ تۈرص ناھايصتص كۆپ : بادام دوپپا ، تاشكةنت دوپپا ، گصلةم دوپپا ، مةنپۇ دوپپا، تۈگۈچ مةنپۇ دوپپا ، ئۈنچة دوپپا ، كالۇتۇن دوپپا ، ئصلمة گۈللۈك دوپپا ، چصمةن دوپپا ، تور باسقان دوپپا ، مارجان باسقان دوپپا ، سصدام دۇخاۋا دوپپا ، شاپاق دوپپا قاتارلصق يۈز خصلدصن ئاشصدۇ . ئۇيغۇرلارنصڭ دوپپصلصرص ئصچصدة ئةڭ كةڭ ئومۇملاشقصنص بادام دوپپا . ئۇ ، ئۇيغۇرلارنصڭ سصمۋولص ھېسابلصنصدۇ .
تةلپةك
تةلپةك پةقةت كصرصية ئاياللصرصغصلا خاس بصر خصل باش كصيصم بولۇپ ، باشقا رايۇنلارغا ئاساسةن تارقالمصغان . كصرصية ئۇيغۇرلصرص پۈتكۈل ئويغۇرلارنصڭ تۇرمۇش ئادةتلصرصنص ئۆزصگة مۇجةسسةملةشتۈرگةندصن سصرت ، يةنة ھازصرغصچة داۋاملصشصپ كېلصۋاتقان ئۆزگصچة كصيصنصش ئادةتلصرص بصلةن كصشصلةرنصڭ دصققصتصنص قوزغاپ كةلمةكتة . بۇنصڭ ئصچصدة < كېرصية ئاياللصرصنصڭ پةرةنجصسص ۋة تةلپصكص > ھةممصدصن تصپصك كۆرۈنۈشكة ئصگة . كصرصية ئاياللصرص ئاق ياغلصقنصڭ ئۈستصگة كصچصك تةلپةكتصن بصرنص قوندۇرۇپ كصيصۋالصدۇ . بۇنداق كصچصك تةلپةكنصڭ تصكصلصش ئۇسۇلص ئۆزگصچة بولۇپ ، ئاستصنقص دصئامېتصرص ئون سانتصمېتصر ، ئۈستۈنكص دصئامېتصرص ئۈچ - تۆت سانتصمېتصردصن ئاشمايدۇ . كېرصية ئاياللصرص ئةسلصدة بۇ كصچصك تةلپةكنص ئۆزصنصڭ <جۇۋان تويص> بولغان كۈندصن ئصتصبارةن كصيصشكة باشلايدۇ . تېخص ياتلصق بولمصغان قصزلار كصيمةيدۇ . شۇڭا تةلپةكنص <جۇۋانلصق دةۋرصنصڭ ئۆزگصچة بصر خصل بةلگصسص > دصيصشكة بولصدۇ .
پوتا باغلاش ۋة چۈمبةل تارتصش
ئۇيغۇر ئةرلصرص بېلصگة پوتا باغلاشنص ناھايصتص ياخشص كۆرصدۇ ، ھةمدة ئۇنص ئةرلةرگة خاس مةردانصلصك ۋة چةبدةسلصكنصڭ نصشانص ، دةپ بصلصدۇ . ئۇيغۇر ئاياللصرصنصڭ يۈزصگة چۈمبةل تارتصش ، ياكص باش ياغلصقص بصلةن يۈزصنص ئوراش ئادصتص ، ئصسلام دصنص بصلةن مۇناسصۋةتلصك بولۇپ ، ئةسلصدة ئصسلامصيةتتصن كېيصن ئةرةبلةر ئارقصلصق ئۇيغۇرلار ئارصسصغا تارقالغان .
ئةرلةر كصيصملصرص
ئۇيغۇرلار ئارصسصدا تېخص ئۆيلةنمصگةن يصگصتلةر ساقال - بۇرۇتصغا تصغ تةگكۈزمةيدۇ. بېلصگة قصزصل، ياكص گۈللۈك پوتا باغلاپ، يېنصغا غصلاپلصق پصچاق ئاسصدۇ.
توي قصلغاندصن كېيصن بۇرۇتصنص ياسصتصپ ، <چاشقان بۇرۇت > قويصدۇ . ئةمما ساقال قويمايدۇ ، ئۆتۈك كصيصدۇ .
خوتۇنصنص قويصۋةتكةن بويتاق يصگصتلةر ، بېلصگة سېرصق پوتا باغلايدۇ . بۇ ، بويتاق ئصكةنلصكصنصڭ بصشارصتص ..
ئادةتتة بالصلصق بولغان ئةرلةر ، كصچصك < كةكة ساقال > ( بودةك ساقالمۇ دصيصلصدۇ ) قويۇۋالصدۇ . نةۋرصلصك بولغاندا ، بۇرۇتص بصلةن ساقصلصنص تۇتاشتۇرصدصغان < نوقتصلصق ساقال > قويصدۇ ھةم داقال ( ئاستص كالپۇك تۈكص ) نص قويصۋصتصدۇ . بېشصغا بادام دوپپا ، ياكص باشقا خصلدصكص گۈللۈك دوپپا كصيصدۇ .
ياشانغان ئةرلةر چوڭ ساقال قويۇپ ، گۈللۈك دوپپا كصيمةي قارا ، ياكص يېشصل سصدام دوپپا كصيصدۇ . تةقۋادارلصرص بولسا بېشصغا سةللة ئورايدۇ ، ئۇزۇن تون چاپان كصيصدۇ .
ئومۇمةن ، قصرصق ياشتصن ئاشقان ئةرلةر ئۆزصگة لايصق ساقال قويمصسا ، ئامما ئارصسصدا سۆز - چۆچةككة قالصدۇ . < سۆز كۆرصكص - ماقال، ئةر كۆرصكص - ساقال > دېگةن تةمسصل مۇشۇ ھالةتكة قارصتصلغان .
يۇقصرصدصكص بةلگصلصمصگة قاراپ ، ئةرلةرنصڭ ياش ئۆلچصمص ، تۇرمۇش ئةھۋالصغا باھا بةرگصلص بولصدۇ .
|